Van Ede naar Rhenen

18 km lopen van Ede naar Rhenen door de Gelderse Vallei, glaciaal bekken met broekontginningen, zandruggen en veen. Langs Grift en Grebbesluis naar de stuwwal met ringwalburg.

Ik loop vanaf het station naar het zuiden en dat eerste stuk is lang en recht maar wel boomrijk. Vlak voor de A12 ligt links kasteel Hoekelum. Daar ga ik rechts (door een bosje met een droge spreng die de bovenloop vormt van de Kromme Beek waar ik straks langs loop), loop me nog een stuk te vervelen langs buitenwijk en sportveld. Aan de andere kant van de A12 wordt het beter. Nog steeds asfalt, maar door oud boerenland: het oude klein-Hoekelum, volledig stuk gemaakt door de A12. Zonde is dat toch. Ja tot ik zelf een eind wil rijden, dan maak ik natuurlijk graag gebruik van snelwegen. Hier een mooie kaart uit 1850 van dit gebied. Ter oriëntering bovenin station Ede (-Wageningen). De spoorlijn ligt er al, de A12 nog niet. Links onderin de Grift.

nergena-1850

Binnenveld op militaire kaart 1850

Dit oude boerenland, kleine percelen met houtwallen ertussen, bochtige weggetjes is het kenmerkende landschap van de zandgronden. Ik ben op de hellingzanden die tegen de stuwwallen aan liggen en loop richting de vlakke Gelderse Vallei.

broekontginningen

Rechts van me oude broekontginningen: rechte wegen, rechthoekige percelen, maar duidelijk vierkanter dan veengebied. Op de oude kaart is het prachtig te zien: de evenwijdige rechte stegen van noord naar zuid en de velden daartussen van oost naar west. Drooggelegd moeras vol wilg en riet maar geen veen.

Gelderse Vallei

De Gelderse Vallei is een glaciaal bekken. Dit betekent dat in de voorlaatste ijstijd hier het ijs lag dat aan beide kanten de stuwwallen heeft opgeduwd. Het ijs was hier in de Gelderse Vallei minstens 200 meter dik, nou daar is niets van over.

Dat het ijs via de Gelderse Vallei, die toen uiteraard nog geen vallei omringd door stuwwallen was, naar het zuiden oprukte, is geen toeval. Het was daarvoor al een lager gebied, een verlengde van de laagte door het IJsselmeer zeg maar. Omdat tegelijkertijd ook het IJsseldal, het oude dal van de Rijn, werd overgenomen door het ijs, kon de Rijn niet anders dan een andere uitgang zoeken, naar het westen, onder het ijs langs. En zo stroomt de Rijn nu nog.

De bodem van de Gelderse Vallei ligt veel dieper dan nu. Het verschil tussen de toppen van de stuwwallen en de bodem van het dal vlak na het smelten van het ijs moet honderden meters geweest zijn, en zou nu nog imponerend zijn ware het niet dat een dikke laag zand, klei en veen de Gelderse Vallei heeft opgevuld.

Zandrug Nergena en de Kraats

Voorbij de achtbaans weg tussen Ede en Wageningen wordt het land links en rechts van me vlak en weids, maar aan de Kromme Steeg waar ik loop, staan oude boerderijen en grote eiken op een langgerekte hogere rug. Onze voorouders wisten het wel: in de moerasdelta van Nederland kun je alleen wonen op zandruggen. In de Gelderse Vallei liggen vele zandruggen tussen zompig veen en onstabiele klei. Op de hoogtekaart van het AHN zie je prachtig dat die zandruggen twee aan twee de vorm hebben van parabolen. Paraboolduinen zijn door de wind gevormd en die kwam vroeger blijkbaar ook al meestal uit het westen. Terwijl het duin verschuift met de wind mee, blijven de buitenste uitlopers achter en ontstaat de vorm van de parabool.

Die uitlopers vormen lange zandruggen die lopen van oost naar west door de Gelderse Vallei. Op oude kaarten zijn ze prachtig te volgen, want alle oude wegen, dorpen en boerderijen liggen op die ruggen. Bewoonde duinen te midden van zompig veen en klei.

nergena-relief

In dit deel van de Gelderse Vallei liggen enkele paraboolduinen half over elkaar heen. Mooi toch! En onze voorvaders wisten precies hoe ze daar gebruik van konden maken. Wij niet meer.

vloeiweiden

Opvallend is dat de beekjes vlak langs die zandruggen lopen, terwijl het logischer zou zijn als die door het diepste deel in het midden van de parabool zouden kronkelen. Waarschijnlijk hebben onze voorouders hier geknutseld en de natuurlijke waterlopen verlegd zodat ze de weilanden in de broekontginningen in het lage midden van de parabolen konden irrigeren. Vloeiweiden dus, een eeuwenoud irrigatiesysteem met name om te voorkomen dat gras bevriest. Vooral de Kromme Beek langs de Kromme Steeg, vlak na het tunneltje, loopt raar precies langs het zand. Dat kan niet natuurlijk zijn! Maar wie de link volgt komt uit bij de Bekenstichting en zij beweren dat het natuurlijke meanders zijn. Nou ik geloof er niets van, die beek is verlegd toen het broek ontgonnen werd.

De Grift en Valleikanaal

Voorbij de Kraats wordt het leeg en kaal. Dit is mooi, ik voel me klein worden, maar het is wel saai wandelen. Het is meer een fietsgebied. Toch gaan hier een aantal langeafstandspaden doorheen, en ik volg een oude witrode route en ga naar de Grift en op weg naar de punt van de Grebbeberg die ik in de verte al zie liggen (de nieuwe roodwit gaat het boerenland door maar ik vind dat geen verbetering).

De oude route gaat langs de Hooilanden van de Bennekommer Meent, het voormalige communale natte weidegebied van Bennekom langs de Grift. Het wordt nu weer natte natuur, een weidevogelparadijs. Ongelooflijk hoe snel planten die lang verdwenen waren na het graven van sloten en verdroging van de weilanden weer terugkomen. Ik houd hiervan.

Ik steek de Grift over en loop vervolgens kilometers lang over een prachtig fietspad maar saai wandelpad. Links van me de Grift: het kanaal dat de Gelderse Vallei afwatert richting Amersfoort en Spakenburg. Ik kijk verlangend naar de oorspronkelijke loop van de Kromme Eem, op veel plaatsen even ten oosten van dit kanaal nog net te zien. Maar het mag niet en het kan niet. Al snel zie ik de monding van de Kromme Beek waar ik eerder deze dag langs liep. Ook aan de overkant, een oude eendenplas en iets verder de monding van de Nergenase Beek, en een leuke stuw met vistrap. Ik loop verder en verder, de Grebbeberg wordt steeds duidelijker. Links voor me de hoge studentenflats van Wageningen. Uiteindelijk kom ik uit bij de Grebbe.

Grebbesluis

grebbeberg-reliefDit stukje is de moeite waard, bekijk dit ook zeker op een luchtfoto of deze reliëfkaart. De sluis bij de weg. Het erosiedal, waar hoogstwaarschijnlijk vroeger de oudste weg omhoog lag (misschien is het zo wel ontstaan) maar waar de huidige weg net langs loopt. Dan ten noorden van de weg kazematten uit de Tweede Wereldoorlog (onder andere in de tuin van een modern landhuis); in het bos op de berg liggen loopgraven en nog veel meer resten. Ten zuiden van de weg (en aan de noordkant maar die zijn weggeploegd) in de weilanden aan weerszijden van de dijk het indrukwekkende hoornwerk van de Grebbelinie. Dat hoornwerk ligt tegen het mooie natte natuurgebied De Blauwe Kamer aan. Je kunt ervoor kiezen hier een tijdje te blijven en alles te bekijken en vervolgens met de bus naar Arnhem of naar Rhenen te gaan. Alleen jammer dat je lang niet overal mag komen.

stuwwal Grebbeberg

Let op bij het oversteken, auto’s stuiven hier de helling af om lekker te scheuren in de bocht. Rechts staat een verkeersbord dat waarschuwt voor de helling van 7%.

Ik loop het schelpenpad (Cuneralaan) op onderlangs de Heimenberg (in de volksmond Grebbeberg) met het water met de woonboten aan mijn linkerhand. Dit is een oude trambaan tussen Arnhem en Utrecht en nu een heerlijk fietspad. Doordat dit pad met schelpen is verhard en bovendien heerlijk beschut ligt in de zon onder de berg, groeien hier allerlei plantjes die je niet verwacht. Aan de overkant van het water de vormen van het hoornwerk en de Blauwe Kamer. Ooh lag hier maar een leuke trekpont.

ringwalburg

Direct na het wildrooster klim ik de grote cortenstalen trap omhoog. Bovenaan houd ik links aan en volg de steilrand. Wat een schitterende vergezichten: het hoornwerk en de Blauwe Kamer in volle glorie, de Rijn, de Betuwe met de Waalbrug en Nijmegen met de stuwwal van Groesbeek erachter. Even verder kom ik bij de ringwalburg, zie ook het eerdere reliëfkaartje. In het gebouwtje aan het eind hiervan zijn duidelijke kaarten met uitleg opgespijkerd. Het is toch ongelooflijk dat we niet weten hoe oud dit is, wie dit gemaakt heeft en waarom? Men denkt dat dit een burcht is uit de Middeleeuwen in de stijl van de kastelen op de heuvels hoog boven de Rijn. Een mythische plek, juist omdat we er zo weinig van weten. Laat maar zo, waarom alles willen weten?

Maar iets weten we wel: de ringwalburg bij Duno (Heveadorp), Uddel, Elten en deze bij Rhenen hebben waarschijnlijk allemaal met elkaar te maken, zijn in dezelfde tijd gebouwd, en wel in de tijd dat Adela van Hamaland al deze gebieden in bezit had. Googelen maar.

eikenstoven

Na de ringwalburg loop ik verder door het bos langs de steilrand. Dit vind ik zo’n mooi bos, de oudheid straalt er vanaf. Dit is een oud eikenhakhoutbos. De huidige kronkelige eiken staan op veel oudere onderstammen die eeuwenlang zijn gehakt voor eek en hout. Veel dunnere eiken groeien in cirkels bij elkaar: eikenstoven die vanuit een enkele eik in het middelpunt zijn ontstaan. Een eeuwenoude hakcultuur die uiteraard ergens in de twintigste eeuw voorgoed is verlaten. Zo zonde, wat staan we toch ver van onze eigen geschiedenis af.

Ook mooi is het erosiedal dat hier is uitgeschuurd. Het pad loopt er vlak langs.

ringwalburcht-greb-relief

Aan het eind van het bos stuit ik op een hek waarachter een afgraving en daarachter begint Rhenen. Ik houd het hek aan mijn linkerhand, maar wie naar het station wil lopen kan beter links de trap naar beneden nemen en verder lopen langs de Rijn tot aan de brug bij Rhenen en daar naar rechts naar het station klimmen.

Ik loop naar de weg en kom recht tegenover Ouwehands Dierenpark uit met daarnaast een pannenkoekenrestaurant. Na een heerlijke pannenkoek met gember ga ik met de bus terug naar huis.

 

Advertenties

3 gedachtes over “Van Ede naar Rhenen

  1. Dit is op sprokkelen herblogden reageerde:

    Een lange tocht van Ede naar Rhenen, heerlijk gewandeld in de zachte zon van gisteren. Waar is die zon gebleven? Lees over het grote glaciale bekken dat nu de Gelderse Vallei is, stuwwallen en paraboolduinen, over broekontginningen, de walburg op de Grebbeberg en eikenstoven. Mooie tocht voor een zonnige dag.

    Like

  2. Mooie beschrijving. Weet je ook wat de inkeping in de Grebbeberg is, links van de (auto)weg naar boven? Oude weg, loopgraaf, zandafgravinkje, of nav werkzaamheden water-geërodeerd dalletje?

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s